Gmina

Ozimek
(Königliche Hütte Malapane 1754, Hüttendorf Malapane 1762, Ozimek, Ociemek 1772, Ozimek 1784, 1859, Malapane do 1945, Ozimek po 1945) 

Nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska właściciela młyna nad rzeką Mała Panew, istniejącego w początkach XVIII wieku pomiędzy wsiami Schodnia i Krasiejów.

Ozimek
(Königliche Hütte Malapane 1754, Hüttendorf Malapane 1762, Ozimek, Ociemek 1772, Ozimek 1784, 1859, Malapane do 1945, Ozimek po 1945)

Nazwa miejscowości pochodzi od nazwiska właściciela młyna nad rzeką Mała Panew, istniejącego w początkach XVIII wieku pomiędzy wsiami Schodnia i Krasiejów.

Początki miejscowości nierozerwalnie związane są założeniem na jego miejscu przez Fryderyka Wielkiego króla Prus, w roku 1754 Królewskiej Huty Małapanew (Königliche Hütte Malapane). Budowniczym huty i pierwszym jej zarządcą był nadleśniczy królewski Johann Georg Rehdanz (Rhedanz; zm. 1765 r.). Pierwsi mieszkańcy to robotnicy huty zakwaterowani w budynkach mieszkalnych zlokalizowanych na jej terenie.

 

  

Początek przy-hutniczej miejscowości dało jednak osiedle Hüttendorf założone w roku 1762 (1769 wg ks. P. Gołąba), nazywane przez okoliczną ludność Łazy (Laze) od nazwy miejsca w którym powstało. Rozwój osady oraz wzrost jej znaczenia wynikał przede wszystkim z pozycji huty jako jednego z ważnych ośrodków przemysłu metalowego w Europie XVIII i XIX wieku.

Zastosowanie koksu do wytopu w miejsce używanego wcześniej węgla drzewnego (1789), budowa pierwszej poza Anglią maszyny parowej (1794), projektowanie i wykonanie nowatorskich konstrukcji mostowych (1796-1827) sprawiły, że do Ozimka przybywali specjaliści i adepci sztuki hutniczej nie tylko z Prus, ale i z całego kontynentu.

Katoliccy mieszkańcy należeli do parafii w Szczedrzyku. Ewangelicy od roku 1768 mieli swoją własna parafię z pastorem Richterem i kaplicą w tak zwanym zamku hutniczym.

W roku 1781 powstała pierwsza szkoła, a od 1785 rozpoczęto w niej także nauczanie zawodowe.

O zdrowie i kondycję mieszkańców dbał zatrudniony w roku 1771 chirurg Freutzel, a od roku 1781 zatrudniony w hucie lekarz Eckmann.

W roku 1787 osadę zamieszkiwało 16 rodzin robotniczych, stolarz i karczmarz, łącznie około 100 osób. Wraz z rozwojem huty szybko wzrastała ilość mieszkańców. Na początku XIX wieku ich liczba wynosiła już 133: 33 mężczyzn, 36 kobiet i 64 dzieci.

W roku 1803 na wyspie utworzonej przez naturalne odnogi rzeki założono istniejący w części do dziś park hutniczy, nazwany wyspą Rehdanz’a.

W tym samym roku powstała ewangelicka szkoła przemysłowa. W roku 1821 według projektu znanego niemieckiego architekta Karla Friedricha von Schinkel’a wybudowano neoklasycystyczny kościół ewangelicki. Obok wiszącego mostu łańcuchowego zaprojektowanego i wykonanego w hucie przez mistrza Schottelius’a w roku 1827 jest on najważniejszym zabytkiem dzisiejszego miasta.

Znaczenie miejscowości wzrasta po uruchomieniu linii kolejowej z Opola do Tarnowskich Gór i wybudowaniu dworca kolejowego dla Ozimka w roku 1858.

Rozwój huty determinuje wzrost liczby mieszkańców. Wynosiła ona w 1885 roku 148, w 1905 roku 180, a w 1925 roku już 1131 osób.

W latach dwudziestych XX wieku z inicjatywy ówczesnego dyrektora huty Treuheit’a wybudowano nowe osiedla robotnicze.

 

W roku 1925 w centrum osady odsłonięto pomnik poległych w I wojnie światowej, zniszczony w 1945 roku.

W 1929 roku połączono Hüttendorf, Schodnię i Antonimów w nową, odrębną jednostkę administracyjną.

W roku 1930 wydzielono z parafii Krasiejów odrębną parafię katolicką dla Ozimka, Schodni i Pustkowa, a w latach 1934/35 wybudowano dla niej na terenie Ozimka świątynię.

Po zakończeniu II wojny światowej nastąpił dalszy szybki rozwój miejscowości. W roku 1954 podniesiono miejscowość do rangi osiedla, a w roku 1962 nadano prawa miejskie. Powstały nowe osiedla mieszkaniowe, szkoły, szpital, wybudowano Zakładowy Dom Kultury. Następuje szybka rozbudowa huty, która staje się jednym z najważniejszych zakładów metalurgicznych w kraju.

Ozimek

Antoniów
(Colonia Antonia 1781, Antonia 1784, Jaintoniów 1845, Antoniów po 1945) 

Pochodzenie nazwy miejscowości nigdy nie zostało dokładnie wyjaśnione. Najbardziej prawdopodobne wydaje się nazwanie kolonii od imienia ministra Heinitz’a rządzie Prus Hożym okresie jej powstania. W 1777 roku Hoym, ówczesny zarządca Śląska, przedstawia Fryderykowi Wielkiemu królowi Prus plan budowy nowej kolonii leśnej dla robotników Huty w Ozimku, przy drodze z Ozimka do Jedlic. Hrabia von Reden, zwierzchnik śląskiego górnictwa i hutnictwa w związku z niedoborem drewna jako podstawowego surowca dla potrzeb produkcji ozimeckiej Huty, przyspiesza decyzję o rozpoczęciu budowy osiedla.

Antoniów
(Colonia Antonia 1781, Antonia 1784, Jaintoniów 1845, Antoniów po 1945)

Pochodzenie nazwy miejscowości nigdy nie zostało dokładnie wyjaśnione. Najbardziej prawdopodobne wydaje się nazwanie kolonii od imienia ministra Heinitz’a rządzie Prus Hożym okresie jej powstania. W 1777 roku Hoym, ówczesny zarządca Śląska, przedstawia Fryderykowi Wielkiemu królowi Prus plan budowy nowej kolonii leśnej dla robotników Huty w Ozimku, przy drodze z Ozimka do Jedlic. Hrabia von Reden, zwierzchnik śląskiego górnictwa i hutnictwa w związku z niedoborem drewna jako podstawowego surowca dla potrzeb produkcji ozimeckiej Huty, przyspiesza decyzję o rozpoczęciu budowy osiedla.

W 1781 nakaz budowy 20 domów z 40 kwaterami dla kolonistów, których planowano zwerbować na terenie Prus, Austrii i Polski, otrzymał nadleśniczy królewski z Krasiejowa Antoni Kozok. Budowę rozpoczęto wiosną tego roku, a ukończono w lipcu 1782. Werbowani koloniści w zamian za domostwa i ziemię oraz przywileje mieli obowiązek dostarczać do Huty w Ozimku 200 sążni drewna rocznie.

 

Już w lipcu 1781 roku przybyli pierwsi osadnicy, którzy jednak nie wytrzymali ciężkiej pracy w lesie i trudnych warunków życia. Wielu z nich opuściło kolonię już w pierwszych latach, a zastąpili ich mieszkańcy okolicznych miejscowości, przede wszystkim Szczedrzyka, Schodni i Krasiejowa. W roku 1784 Antoniów otrzymuje prawa wsi.

W roku 1793 wybudowano kolejne 4 domy dla 8 rodzin. Całą kolonię zamieszkuje 55 pracujących ludzi. Mieszkańcy posiadali 44 krowy, 2 woły i 23 stuki młodego bydła. Na początku XIX wieku liczba mieszkańców przekroczyła 200: 43 mężczyzn i 39 kobiet oraz 64 chłopców i 46 dziewczynek. Już jednak w 1830 roku wynosiła 358 osób. W większości byli katolikami, ale 37 było ewangelikami, a 8 wyznania mojżeszowego.

W 1821 złożono szkołę do której poza dziećmi z Antoniowa uczęszczały także dzieci ze Schodni, Jedlic i Niwy Schodzieńskiej. Większość mieszkańców utrzymywało się z pracy w Hucie oraz z wyrębu lasu i wytwarzaniu węgla drzewnego, ale było też 8 rzemieślników. Wiek XIX to okres powolnego rozwoju wsi, wzrostu liczby mieszkańców, ale też czas licznych epidemii tyfusu i cholery, klęsk żywiołowych, stale wracających okresów nędzy i biedy. W 1858 roku mieszkańcy dotychczas posiadający kolonijne domy na zasadzie dzierżawy stają się ich właścicielami. Obok kolonijnych powstają liczne domy wybudowane po drugiej stronie drogi na gruntach schodzieńskich.

Na początku XX wieku wieś składającą się z 53 domostw zamieszkuje 421 mieszkańców. W roku 1906 wybudowano nową, murowaną szkołę. W roku 1930 Antoniów włączono do tworzącej się parafii w Ozimku. Okres międzywojenny XX wieku to czas zastępowania dotychczas drewnianej zabudowy murowaną. W 1928 roku założono Ochotniczą Straż Pożarną. W 1936 dołączono do Antoniowa Niwę Schodzieńską, tworząc w ten sposób samodzielną jednostkę administracyjną.

Antoniów

Biestrzynnik
(Biestrzinick 1679, Biestynnik 1742, Biessdrzinnick 1783, Biestrczinek 1845, Biestrzinnik 1864, Ringwalde 1936, Biestrzynnik po 1945 ) 

Nazwa miejscowości należy wywodzić od śląskiego, gwarowego słowa pierścień lub inaczej biestrzyń i wiązać najprawdopodobniej z pierwotnym, widocznym zresztą do dnia dzisiejszego, układem zabudowy wsi. Okrąg wśród lasów miał średnicę 1 i 1 mili. Przez wieś przepływa rzeka Libawka, wpadająca w okolicach Szczedrzyka do Małej Panwi. Osada otoczona była lasami: od wschodu należącymi do Książąt Raciborskich z nadleśnictwem w Zębowicach, od południa do Królewskiego Okręgu Leśnego w Krasiejowie, a od zachodu i północy do Majoratu Turawa.

 

Choć osada istniała z pewnością dużo wcześniej, najstarsza pisana informacja o niej pochodzi z protokołu wizytacyjnego szczdrzykowskiej parafii z roku 1679, gdzie wśród miejscowości do niej należących wymienia się po raz pierwszy jej nazwę. Mowa jest o 12 wieśniakach z Biestrzinick’a, płacących po 1 srebrnym groszu rocznie na rzecz kościoła. W roku 1725 wieś zamieszkuje 8 gospodarzy.

 

W roku 1736 pojawia się nazwa Poliwowa, wymieniana jako część Ligoty, a dziś należąca do Biestrzynnika. Nazwę wywodzi się od identycznie brzmiącego nazwiska. W roku 1783 w Biestrzynniku mieszkało 11 zagrodników, 18 chałupników i 11 czynszowników, a liczba mieszkańców wynosiła 245. Kiedy w roku 1823 wybudowano szkołę dla wsi i okolicznych przysiółków we wsi było już 76 domostw, a liczba mieszkańców osiągnęła 675. Utrzymywali się z pracy na roli i hodowli bydła. Wypalano także węgiel drzewny, wydobywano piasek dla okolicznych hut. W Solarni stanowiącej dzisiaj część wsi znajdowała się niewielka huta szkła. Większość mieszkańców była katolikami należącymi do parafii w Szczedrzyku. 4 rodziny ewangelickie uczęszczały do kościoła w Grodźcu.

Około 1830 roku w Poliwodzie hrabiowska rodzina von Garnier wybudowała hutę żelaza. Stanął wysoki piec, dwie fryszernie i kuźnia. Miechy i młoty napędzane były siłą wody rzeki Libawki. Huta ta istniała jeszcze w 1865 roku.

Z dokładnego opisu z roku 1860 dowiadujemy się, że w Biestrzynniku zamieszkiwało 11 wolnych zarodników, 48 chałupników i 41 ubogich chałupników wygonowych. Mieszkańcy nadal utrzymywali się z pracy na roli i hodowli bydła. Część uboższych mieszkańców dorabiało produkując gonty. We wsi znajdował się jeden młyn wodny i leśniczówka. Do szkoły uczęszczało 182 dzieci z Biestrzynnika, Poliwody, Solarni i Dylak oraz nieliczne ze Szczedrzyka i Kadłuba Turawskiego. W 1910 roku liczba mieszkańców zmalała do 468, 15 lat później osiągnęła 503, a krótko przed wybuchem II Wojny Światowej już 600.

W 1933 roku założono Ochotniczą Straż Pożarną. Do czasu budowy kościoła w Dylakach w latach 1938-1941 wieś należała do parafii Szczedrzyk.

 

 

 

    

Biestrzynnik

(Chobie 1754, Koben 1934), Chobie po 1945

10 czerwca 1754 roku z powodu jego zadłużenia i nie zapłaconych czynszów folwark rozparcelowano i sprowadzono 12 osadników z okolicznych miejscowości, zobowiązując ich do wybudowania domów w ciągu jednego roku. W 1755 istnieje już osada z 11 kolonistami. Wśród niemieckich nazw części wsi Die Kile, Die Spitze czy Die Niederung, znajdujemy i swojsko brzmiące Die Konty i Die Paprocen. 

(Chobie 1754, Koben 1934), Chobie po 1945

Nazwę widzimy już na mapie Księstwa Opolskiego z 1736 roku. Kartograf niemiecki zapisał na Chobie dla określenia miejsca. Ksiądz Piotr Gołąb podaje znaczenie gwarowego określenia jako chwasty, gałęzie, korzenie. Znajdował się tam książęcy folwark.

10 czerwca 1754 roku z powodu jego zadłużenia i nie zapłaconych czynszów folwark rozparcelowano i sprowadzono 12 osadników z okolicznych miejscowości, zobowiązując ich do wybudowania domów w ciągu jednego roku. W 1755 istnieje już osada z 11 kolonistami. Wśród niemieckich nazw części wsi Die Kile, Die Spitze czy Die Niederung, znajdujemy i swojsko brzmiące Die Konty i Die Paprocen.

Na przełomie 1769 i 1770 liczba kolonistów wzrosła z 12 do 15, a w roku 1787 wynosiła już 17 domostw z 118 mieszkańcami. Na początku XIX wieku liczba mieszkańców wzrosła nieznacznie do 128.

Do Chobia należał także przysiółek Kuziory (Kuzior 1781, Kuzioren 1860, Kolonie Koben 1934, Kuziory po 1945) z 11 domostwami. domostwami 1845 roku liczba mieszkańców wynosiła już 261. Prawie wszyscy byli katolikami należącymi do parafii w Szczedrzyku. Tylko 6 ewangelików uczęszczało do kościoła w Grodźcu.

W roku 1894 wybudowano we wsi kapliczkę, stojącą do dzisiaj. Mieszkańcy utrzymywali się z pracy na roli i z rzemiosła. 

 

Chobie

(Fridrichu Hradec 1752, Fridrichgraetz, Friedrichsgrätz do 1945, Grodziec po 1945). 

Już w 1751 roku w krasiejowskich lasach nieopodal Ozimka nadleśniczy królewski Rhedanz wskazuje miejsce gdzie powstanie największa osada kolonijna z okresu fryderycjańskiego na Śląsku. Już w grudniu tego roku pierwszych 33 osadników, którymi byli husyci w większości z okolic Uher w Czechach, przybywa do powstającej wsi. W roku następnym 1752 Fryderyk II Król Prus wydaje dokument założenia kolonii, udzielając przywilejów i zwolnień podatkowych dla osadników na 10 lat. Od imienia władcy pochodzi nazwa osady. 

(Fridrichu Hradec 1752, Fridrichgraetz, Friedrichsgrätz do 1945, Grodziec po 1945)    

Już w 1751 roku w krasiejowskich lasach nieopodal Ozimka nadleśniczy królewski Rhedanz wskazuje miejsce gdzie powstanie największa osada kolonijna z okresu fryderycjańskiego na Śląsku. Już w grudniu tego roku pierwszych 33 osadników, którymi byli husyci w większości z okolic Uher w Czechach, przybywa do powstającej wsi. W roku następnym 1752 Fryderyk II Król Prus wydaje dokument założenia kolonii, udzielając przywilejów i zwolnień podatkowych dla osadników na 10 lat. Od imienia władcy pochodzi nazwa osady.

Wybudowano ją według ściśle opracowanego przez pisarza nadleśnictwa Moor’a planu. Uregulowano przepływającą rzeczkę, nazwaną potem Friedrichsgrätzer-wasser (Woda Grodzieńska). Po obydwu jej stronach wytyczono jednakowej szerokości drogi i wybudowano jednakowych 100 domów kolonijnych. W centralnej części wsi, na skrzyżowaniu dróg zaplanowano budowę kościoła, plebani, szkoły i aresztu.

Rzeczywistym realizatorem był kaznodzieja Blanicky, założyciel wielu husyckich miejscowości na Śląsku. Już w pierwszym roku istnienia liczba mieszkańców przekroczyła 200. Podstawowym zajęciem była praca na roli, w lesie oraz w niedalekiej hucie. Wielu mieszkańców zajmowało się też tkactwem.

W roku 1754 stałą posadę otrzymał nauczyciel. W latach 1767-68 wybudowano kościół i rozpoczęto budowę szkoły. Pierwszym pastorem dla ewangelików z Grodźca i Ozimka był Jan Conradi. Kościół przebudowano i dobudowano wieżę w 1826 roku. Już na początku XIX wieku liczba mieszkańców przekroczyła 1000. W 1845 roku wybudowano nową, masywną, murowaną, piętrową szkołę do której uczęszczało 245 dzieci.

W drugiej połowie XIX wieku większość mieszkańców utrzymuje się z rzemiosła: jest 45 szewców , 136 tkaczy pracujących na krosnach i warsztat ślusarski. Poza główną częścią kolonii, na północny zachód od niej znajduje się młyn, a w położonym na zachód przysiółku Ohradenka 4 domostwa i tartak. Pożary w 1894 i 1904 roku strawiły znaczną część drewnianych budynków z okresu fryderycjańskiego. Wieś liczącą już 1790 mieszkańców odbudowano w większości z cegły. W roku 1906 wybudowano nową plebanię.

Mimo, że w plebiscycie 1921 roku większość mieszkańców opowiedziała się za Niemcami, nadal używali oni w mowie codziennej języka czeskiego i kultywowali swoje odrębne tradycje.

Po wkroczeniu wojsk radzieckich w styczniu 1945 roku wszyscy mieszkańcy zostali przesiedleni do zachodnich Czech, a stamtąd prawie wszyscy wyemigrowali do Niemiec. Grodziec został w tym samym roku zasiedlony Polakami wypędzonymi z Biłki Królewskiej i Szlacheckiej nieopodal Lwowa.

Grodziec

(Jedlize 1784, Jedlice 1845, Jedlitze, Jedlice po 1945). 

Miejsce gdzie potem powstała huta i osiedle w przeszłości było częścią gruntów należących do Szczedrzyka o nazwie Jedlica, prawdopodobnie od rosnących tu kiedyś jodeł. W roku 1775, po Krasiejowie i Dębskiej Kużni zlokalizowano tu kolejny zakład hutniczy. Wybudowano piec do fryzowania, kuźnię i 10 druciarek. Wykopano też kanał będący odnogą Małej Panwi do napędu młotów i dmuchawek. Już w trzecim roku istnienia zakładu całkowicie strawił go pożar. Po szybkiej, trwającej kilka miesięcy odbudowie nastąpił dalszy jego rozwój. Wybudowano domy dla pracowników, w zakładzie ustawiono dwa kolejne młoty do kucia żelaza oraz dwa piece fryszerskie.

(Jedlize 1784, Jedlice 1845, Jedlitze, Jedlice po 1945).

Miejsce gdzie potem powstała huta i osiedle w przeszłości było częścią gruntów należących do Szczedrzyka o nazwie Jedlica, prawdopodobnie od rosnących tu kiedyś jodeł. W roku 1775, po Krasiejowie i Dębskiej Kużni zlokalizowano tu kolejny zakład hutniczy. Wybudowano piec do fryzowania, kuźnię i 10 druciarek. Wykopano też kanał będący odnogą Małej Panwi do napędu młotów i dmuchawek. Już w trzecim roku istnienia zakładu całkowicie strawił go pożar. Po szybkiej, trwającej kilka miesięcy odbudowie nastąpił dalszy jego rozwój. Wybudowano domy dla pracowników, w zakładzie ustawiono dwa kolejne młoty do kucia żelaza oraz dwa piece fryszerskie.

W roku 1789 przy okazji wizytacji ”Kluczborskich Hut” w Jedlicach przebywał sam król Prus Fryderyk Wilhelm II. W 1795 roku w hucie tej pracowało już 24 robotników, w większości o niemiecko brzmiących nazwiskach. Około 1800 roku ze względu na słaby popyt na drut, uruchomiono w Jedlicach pierwszą na Śląsku walcownię blach. Walcowano je początkowo z metali miękkich oraz żelaza, aby z czasem produkować już tylko blachę cynkową. W 1810 w walcowni zatrudnionych było już 82 robotników. Od 1821 dzieci z Jedlic uczęszczały do szkoły w Antoniowie. Mieszkańcy katoliccy, których około roku 1839 było 65 należeli do parafii w Szczedrzyku, a ewangelicy do kościoła w Ozimku.

W 1855 roku przeprowadzono gruntowną modernizację walcowni, w wyniku której podniesiono wydajność produkcji do 300 cetnarów blach tygodniowo. W 1860 nad kanałem dającym napęd urządzeniom znajdowały się: 4 piece fryszerskie, 2 podwójne paleniska z gorącym nadmuchem, 4 ciężkie młoty i szlifiernia. Na kole wodnym zainstalowano nawet urządzenia gaśnicze, walcownię, piece do przetopu i nożyce cyrkulacyjne.

Na terenie Jedlic znajdowały się poza tym: 2 szopy na węgiel, 1 szopa strażacka, magazyn produktów, dom urzędnika hutniczego z chlewem, 4 domy dla robotników i karczma z chlewem. Obok znajdował się prywatny folwark „Beatenhof”. Rok później wybudowano jeszcze dla walcowni piec płomieniowy. W związku z tym zlikwidowano 4 lata później piece do fryzowania.

W czasie kryzysu w roku 1867 zakład sprzedano kupcowi Samoji z Raciborza, nie zaprzestając jednak produkcji. Podczas II Wojny Światowej walcownię gruntownie zmodernizowano. Stała się ona jedną z najnowocześniejszych wytwórni blach w Europie. Niestety nie pracowała długo. W roku 1945 jako łupy wojenne całe ruchome wyposażenie zakładu zostało wywiezione do Związku Radzieckiego. Także w okresie ostatniej wojny Jedlice stały się miejscem więzienia i pracy przymusowej holenderskich Żydów. Przez 15 powojennych lat obiekty po hucie i walcowni stały bezużytecznie, do czasu utworzenia w nich w roku 1960 Huty Szkła „Jedlice”.

Jedlice

(Crasseow 1292, Krasowe 1464, Kraszeyow 1531, Kraschdorff 1612, Krasieow 1679, Krascheow 1784, Schönhorst 1936-45, Krasiejów od 1945).

Nazwę wsi wywodzi się od imienia Krasiej lub od określenia pięknego miejsca. Ślady obecności ludzi sięgają kilku tysięcy lat pne. Potwierdzeniem stałego osadnictwa jest kurhan w centrum wsi, datowany na X-XII wiek. Pierwsza wzmianka pisana pojawia się w dokumencie Księcia Opolskiego Bolesława I, a potwierdzonego przez niejakiego Bratacho Wlodar de Crasseow z 23 sierpnia 1292 roku. Kolejne pisane potwierdzenia istnienia wsi pochodzą z XIV wieku. Kościół drewniany wybudowany w roku 1518, konsekrowany pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, św. Marcina i św. Małgorzaty, przetrwał do 1804 roku. Nie ma pewności, że był pierwszą świątynią. Był filią parafii szczedrzykowskiej. 

(Crasseow 1292, Krasowe 1464, Kraszeyow 1531, Kraschdorff 1612, Krasieow 1679, Krascheow 1784, Schönhorst 1936-45, Krasiejów od 1945).

Nazwę wsi wywodzi się od imienia Krasiej lub od określenia pięknego miejsca. Ślady obecności ludzi sięgają kilku tysięcy lat pne. Potwierdzeniem stałego osadnictwa jest kurhan w centrum wsi, datowany na X-XII wiek. Pierwsza wzmianka pisana pojawia się w dokumencie Księcia Opolskiego Bolesława I, a potwierdzonego przez niejakiego Bratacho Wlodar de Crasseow z 23 sierpnia 1292 roku. Kolejne pisane potwierdzenia istnienia wsi pochodzą z XIV wieku. Kościół drewniany wybudowany w roku 1518, konsekrowany pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny, św. Marcina i św. Małgorzaty, przetrwał do 1804 roku. Nie ma pewności, że był pierwszą świątynią. Był filią parafii szczedrzykowskiej.

Na przełomie XVI/XVII wieku wieś zamieszkiwało 15 wolnych gospodarzy – gburów, 5 zagrodników, był leśniczy i nauczyciel oraz młyn na Myślinie. 14 bartników pozyskiwało miód i wosk z 408 barci. Kościół miał patronat św. Barbary, św. Urszuli i św. Jadwigi i nadal był filią parafii w Szczedrzyku. Należały do niego prócz samego Krasiejowa, Staniszcze Wielkie i Małe, Schodnia oraz dwaj młynarze z zarodnikami z Myśliny. W 1768 roku wybudowano na krasiejowskich gruntach nad rzeką Mała Panew 2 piece do fryzowania należące do Huty w Ozimku. W 1815 przeniesiono tu z Ozimka produkcję karabinów.

W roku 1804 w miejscu wcześniejszego wybudowano nowy kościół, który rozebrano po 100 latach. W drugiej połowie XIX wieku Krasiejów był dużą wsią z 114 domostwami i 900 mieszkańcami, nadleśnictwem, 7 warsztatami rzemieślniczymi, 2 młynami: na Myślinie i w miejscu wcześniejszej huty. W 1858 roku poprowadzono kolej z Opola do Tarnowskich Gór i wybudowano przystanek. Części wsi: Krasiejów, Zamoście, Myślinę i Quintei zamieszkiwało 16 gburów, 16 zagrodników i 80 chałupników. W 1867 roku utworzono samodzielną parafię.

W Krasiejowie znajdował się urząd stanu cywilnego. Kiedy w roku 1896 proboszczem został ks. Maximilian Senft we wsi nastąpiły jeszcze szybsze zmiany: wybudowano klasztor i nową plebanię, a w roku 1910 rozpoczęto budowę nowego neobarokowego kościoła, konsekrowanego w 1916 roku. Wcześniej w 1900 roku wybudowano nowy dworzec, a w 1904 murowaną szkołę. Kiedy w 1913 roku spłonęła w wyniku pożaru większość drewnianej zabudowy centrum wsi, nowe wybudowane potem domy były już murowane.

W okresie międzywojennym Krasiejów liczył już 1500 mieszkańców. Do szkoły uczęszczało 300 uczniów. Wieś była ważnym ośrodkiem administracyjnym i handlowym z siedzibą urzędu stanu cywilnego, policją i pocztą oraz licznymi sklepami i warsztatami rzemieślniczymi. Administracyjnie do wsi będącej siedzibą gminy należały: Spórok, Krzyżowa Dolina, Grodziec, Mnichus, a do 1929 roku także Schodnia i Ozimek.

Krasiejów

(Creutzthal 1776, Kreutzthal 1776, Krzyżowe Doły 1845, Krzyżowodolina 1864, Krzyżowa Dolina po 1945).

Kiedy zakładano kolonie położoną na północny wschód od Ozimka w roku 1776 ministrem odpowiedzialnym za Śląsk w rządzie Fryderyka Wielkiego był hrabia von Creutz. To na jego część nadano nazwę miejscowości. Dziś błędnie wywodzi się ją od późniejszej polskiej kalki językowej. Miejscowa ludność o tej osadzie mówiła Kolynisty od charakteru osadnictwa, lub Lajstki od śląskiego określenia gontów przez wiele lat wytwarzanych przez mieszkańców.

(Creutzthal 1776, Kreutzthal 1776, Krzyżowe Doły 1845, Krzyżowodolina 1864, Krzyżowa Dolina po 1945).

Kiedy zakładano kolonie położoną na północny wschód od Ozimka w roku 1776 ministrem odpowiedzialnym za Śląsk w rządzie Fryderyka Wielkiego był hrabia von Creutz. To na jego część nadano nazwę miejscowości. Dziś błędnie wywodzi się ją od późniejszej polskiej kalki językowej. Miejscowa ludność o tej osadzie mówiła Kolynisty od charakteru osadnictwa, lub Lajstki od śląskiego określenia gontów przez wiele lat wytwarzanych przez mieszkańców.

Pierwsi osadnicy pochodzili przede wszystkim z nieodległej Schodni i Krasiejowa. Każdy z 20 kolonistów otrzymał 18 mórg ziemi uprawnej i 6 mórg łąki. Wieś wybudowano według typowego dla tego okresu planu. Ubóstwo mieszkańców sprawiło, że w roku 1783 dodano każdemu 6 mórg ziemi uprawnej. Sytuacja powtórzyła się w 1823 kiedy do każdego domostwa dodano 8 i 1 morgi. Słabe ziemie nie mogły dać godziwego utrzymania mieszkańcom. Dlatego szukali innych zajęć, przede wszystkim w lesie. Jedni wypalali węgiel drzewny inni dostarczali go do nieodległej Huty w Ozimku. Jeszcze inni wytwarzali gonty ( w języku gwarowym siędzioł lub lajstki), drewniane pantofle, konwie i wanny lub znane nawet w dalekiej okolicy miotły.

W połowie XIX wieku z 20 pierwotnych stanowisk kolonijnych w całości pozostało tylko 14. Kolejne 6 zostało podzielone na połowy. Wieś zamieszkiwało 21 zagrodników, 13 chałupników, 24 komorników i 25 wycużników. Ze względu na słabe ziemie większość mieszkańców utrzymuje się z dniówkowej pracy w hucie i w okolicznych lasach. Do katolickiej szkoły uczęszcza 85 uczniów. Wszyscy mieszkańcy jako katolicy należą do kościoła, a potem samodzielnej parafii w Krasiejowie.

Z powodu częstych pożarów nawiedzających wieś w roku 1911 roku założono Ochotniczą Straż Pożarną. W 1910 roku w Krzyżowej Dolinie było 463 mieszkańców, a w roku 1939 już 620.

Krzyżowa Dolina

(Münchhausen 1773, mnichu 1920, Mnichów po 1945 – nazwa nie przyjęła się, Mnichus).

Kolonia założona w roku 1774, na podstawie nakazu z dnia 6 maja 1773 roku wydanego nadleśniczemu królewskiemu Templer’owi. Nazwana od nazwiska jednego z ministrów pruskich w rządzie Fryderyka Wielkiego von Münchhausen’a. Kolonię leśną założono pierwotnie dla 20 osadników. Każdy z nich otrzymał 12 mórg ziemi ornej, 4 morgi łąki, 1morgę na domostwo i ogród. Ze względu na słabe ziemie nadania te w latach późniejszych powiększano. 

(Münchhausen 1773, mnichu 1920, Mnichów po 1945 – nazwa nie przyjęła się, Mnichus)

Kolonia założona w roku 1774, na podstawie nakazu z dnia 6 maja 1773 roku wydanego nadleśniczemu królewskiemu Templer’owi. Nazwana od nazwiska jednego z ministrów pruskich w rządzie Fryderyka Wielkiego von Münchhausen’a. Kolonię leśną założono pierwotnie dla 20 osadników. Każdy z nich otrzymał 12 mórg ziemi ornej, 4 morgi łąki, 1morgę na domostwo i ogród. Ze względu na słabe ziemie nadania te w latach późniejszych powiększano. Mieszkańcy zostali zwerbowani przede wszystkim w Niemczech. Byli ewangelikami i uczęszczali do kościoła w nieodległym GrodĽcu. Nieliczni katolicy należeli do parafii Szczedrzyk i uczęszczali do filialnego kościoła w Krasiejowie.

W 1787 roku wieś zamieszkiwało 20 zagrodników i 5 rzemieślników, łącznie 99 dusz. W 1819 liczba mieszkańców osiągnęła148. W 1856 za darowane przez króla 600 talarów wybudowano nową murowaną szkołę. Uczęszczało do niej 32 uczniów, uczniów tym 8 katolików. Co 4 niedzielę i co 2 piątek w szkole nabożeństwa ewangelickie odprawiał pastor z Ozimka. Z biegiem czasu poprzez małżeństwa zmieniła się struktura narodowościowa mieszkańców. W połowie XIX wieku już tylko połowa z nich używała języka niemieckiego, reszta mówiła po polsku lub czesku.

Do każdego domostwa należało około 28 mórg słabej, nieurodzajnej ziemi. Mieszkańcy zmuszeni byli szukać zarobku poza rolnictwem. Byli więc szewcy, tkacze, drwale i dniówkowi robotnicy zatrudnieni w ozimeckiej hucie. W dalszym ciągu pozostało 20 kwater osadniczych. Jedna zajęta była przez szkołę, druga leśniczówkę. Z pozostałych 18: jedna należała do zarodnika, dwie do chałupników, a trzynaście do ubogich komorników utrzymujących się z pozarolniczych zajęć. W roku 1939 wieś zamieszkiwało 241 osób.

Mnichus

(Smigulach 1679, Schmigule 1736, Bunkow 1784, Pustkow 1787, Colonia Pustków 1865, Wüsten 1936, Pustków po 1945).

W protokole wizytacyjnym kościoła w Szczedrzyku z roku 1679 znajduje się zapis mówiący o 5 zagrodnikach ze Smigulach płacących po jednym srebrnym groszu podatku kościelnego na rzecz tej parafii. Na mapie znajdującej się w „Homannische Atlas” z roku 1736 Schmigule zostały zaznaczone pomiędzy Schodnią, a Szczdrzykiem, w miejscu dzisiejszego Pustkowia.

(Smigulach 1679, Schmigule 1736, Bunkow 1784, Pustkow 1787, Colonia Pustków 1865, Wüsten 1936, Pustków po 1945).

W protokole wizytacyjnym kościoła w Szczedrzyku z roku 1679 znajduje się zapis mówiący o 5 zagrodnikach ze Smigulach płacących po jednym srebrnym groszu podatku kościelnego na rzecz tej parafii. Na mapie znajdującej się w „Homannische Atlas” z roku 1736 Schmigule zostały zaznaczone pomiędzy Schodnią, a Szczdrzykiem, w miejscu dzisiejszego Pustkowia.

Pojawiające się później określenie Bonków używana było jeszcze w okresie międzywojennym (Bonkowe Berge). Nazwa Pustków, jako określenie pustkowia, miejsca niezagospodarowanego, ale także oddalonego od wsi, występuje w mianownictwie jako część wsi Schodna i Szczedrzyk. W 1836 roku w protokołach wizytacji szczedrzykowskiej parafii zapisano informację o 965 mieszkańcach Pustkowa.

Jako samodzielny przysiółek zostaje wymieniony pod nazwą Colonia Pustków będący częścią Szczedrzyka w roku 1865.

Pustków

(Wschodnia 1485, 1566, Schodnia 1618, Ostdorf 1936-1945)

Znany językoznawca pochodzący z tej miejscowości, ksiądz Piotr Gołąb wywodzi jej nazwę od wschodu. Według jego opinii założycielami i pierwszymi mieszkańcami byli gospodarze ze Szczedrzyka, którzy wybudowani swe domostwa na wschód od tej wsi. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie, w postaci cmentarzyska ciałopalnego, pochodzą z okresu wpływów rzymskich na początku naszej ery. Pierwszą pisaną wzmianką potwierdzającą istnienie wsi wydaje się zapis z 1464 roku, wymieniający Schodnię jako wieś w parafii szczedrzykowskiej, należącą do kościoła filialnego w Krasiejowie.

(Wschodnia 1485, 1566, Schodnia 1618, Ostdorf 1936-1945)

Znany językoznawca pochodzący z tej miejscowości, ksiądz Piotr Gołąb wywodzi jej nazwę od wschodu. Według jego opinii założycielami i pierwszymi mieszkańcami byli gospodarze ze Szczedrzyka, którzy wybudowani swe domostwa na wschód od tej wsi. Najstarsze ślady osadnictwa na tym terenie, w postaci cmentarzyska ciałopalnego, pochodzą z okresu wpływów rzymskich na początku naszej ery. Pierwszą pisaną wzmianką potwierdzającą istnienie wsi wydaje się zapis z 1464 roku, wymieniający Schodnię jako wieś w parafii szczedrzykowskiej, należącą do kościoła filialnego w Krasiejowie.

Kolejny zapis uważany dotychczas za najstarszy, a potwierdzony przez Warszawski Słownik Geograficzny, pochodzi z roku 1485. Z 1534 roku pochodzi zapis mówiący o wsi zamieszkałej przez 10 gospodarzy posiadających 10 huf ziemi. Mieszkańcy utrzymywali się z upraw żyta, owsa, jęczmienia, lnu i poganki. Uprawiali brukiew, buraki i kapustę. Pracowali w lesie i zajmowali się połowem ryb w nieopodal przepływającej rzece Mała Panew. Potwierdzenie znaczenia lasu dla codziennego bytu mieszkańców znajdujemy w Urbarzu dóbr zamkowych Księstwa Opolsko – Raciborskiego z roku 1566/67, w którym napisano, że dziesięciu bartników ze Schodni pozyskiwało miód i wosk z 282 barci oraz ze starego wiejskiego stempla przedstawiającego siekierę.

W podobnym Urbarzu z roku 1618 dowiadujemy się, że wieś zamieszkiwało 13 gburów i półgburów, 9 zagrodników , 6 chałupników oraz 4 samodzielnych rzemieślników. We wsi znajdował się młyn wodny i palarnia potażu. Z roku 1782 pochodzi wzmianka o Niwie Schodzieńskiej leżącej po prawej stronie rzeki z istniejącym już wcześniej młynek Adamka. W roku 1789 zatrzymał się we wsi król Fryderyk Wilhelm II wizytujący huty w Ozimku i Jedlicach. Dzieci wiejskie systematycznym nauczaniem zostały objęte w roku 1821, kiedy w sąsiednim Antoniowie wybudowano szkołę. Uczęszczało do niej 110 dzieci ze Schodni. W samej wsi pierwszą szkołę wybudowano dopiero w 1870 roku.

Wzrost znaczenia miejscowości oraz dobrobytu mieszkańców nastąpił po założeniu Huty w sąsiednim Ozimku w połowie XVIII wieku i wybudowaniu sto lat później, w roku 1858 linii kolejowej z Opola do Tarnowskich Gór. Na początku XX wieku wieś liczyła już 1509 mieszkańców: 694 mężczyzn i 815 kobiet. W roku 1927 powołano do życia Ochotniczą Straż Pożarną, która dziesięć lat później wyposażona została w pierwszy samochód strażacki. Międzywojenna wieś to dziesięć dużych gospodarstw, cztery gospody, dwa młyny, dwa tartaki i nowo wybudowana szkoła. Kwitł handel i rzemiosło. W rozległej wsi składającej się ze Schodni Starej i Nowej, Niwy i schodzieńskiego Pustkowa były: liczne sklepy kolonialne, rzeźnicy, piekarze, kowal, elektryk, a nawet gorzelnia i browar.

Wieś będąca dotychczas częścią powstałej w połowie XIX wieku parafii w Krasiejowie, po wybudowaniu w latach 1934-35 kościoła, wraz z Ozimkiem i Antoniowem utworzyła samodzielną parafię.

Schodnia

(Scedricz 1300, Scedrzik 1400, Stedryk 1532, Zrzendrzink 1644, Hitlersee1936-1945, Szczedrzyk od 1945).

Źródło słów nazwy miejscowości można wiązać z imieniem lub przymiotnikiem „szczodry”. Jakkolwiek najstarsze wykopaliska archeologiczne potwierdzają ślady zamieszkiwania ludzi z początku naszej ery, ciągłość osadniczą należy raczej wiązać z wiekiem IX-XI. Najstarszy dokument pisany mówiący o płaceniu dziesięciny w postaci 30 dzbanów miodu na rzecz biskupa wrocławskiego, wymienia miejscowość w roku 1300. Pierwszym znanym z imienia mieszkańcem wsi, wymienianym w licznych dokumentach z lat 1385-1412, jest Wenceslaus de Sczedrzik, presbiter, substitutus vicarius dziekana kolegiaty w Opolu, a w końcu substitutus decanus.

(Scedricz 1300, Scedrzik 1400, Stedryk 1532, Zrzendrzink 1644, Hitlersee1936-1945, Szczedrzyk od 1945).

Źródło słów nazwy miejscowości można wiązać z imieniem lub przymiotnikiem „szczodry”. Jakkolwiek najstarsze wykopaliska archeologiczne potwierdzają ślady zamieszkiwania ludzi z początku naszej ery, ciągłość osadniczą należy raczej wiązać z wiekiem IX-XI. Najstarszy dokument pisany mówiący o płaceniu dziesięciny w postaci 30 dzbanów miodu na rzecz biskupa wrocławskiego, wymienia miejscowość w roku 1300. Pierwszym znanym z imienia mieszkańcem wsi, wymienianym w licznych dokumentach z lat 1385-1412, jest Wenceslaus de Sczedrzik, presbiter, substitutus vicarius dziekana kolegiaty w Opolu, a w końcu substitutus decanus.

Z najstarszych dokumentów dowiadujemy się też, że Szczedrzyk należał do dóbr Księstwa Opolskiego, płacąc jednocześnie dziesięciny na rzecz biskupów wrocławskich. Najstarszy dokument istnienia nie tylko kościoła, ale także parafii z proboszczem, pochodzi z roku 1447 i mówi o płaceniu podatku kościelnego w postaci denara św. Piotra (świętopietrza).

Bardziej szczegółowy opis miejscowości znajdujemy w Urbarzu dóbr zamkowych Księstwa Opolskiego z roku 1566/67. Dowiadujemy się z niego, że mieszkańcy wsi ,wśród których 27 bartników pobierało miód ze 1157 barci, byli ludzie wolni ale i niewolnicy. Zamieszkiwało ją 31 rodzin gospodarujących na 32 hubach ziemi. Napisano też o dwóch istniejących młynach. W roku 1639 wzniesiono nowy , drewniany kościół pod wezwaniem św. Mikołaja w miejsce wcześniejszego spalonego, także drewnianego.

Dokładny opis kościoła, wsi i jej mieszkańców oraz rozległej parafii sięgającej Biestrzynnika, Myśliny i Staniszcz z kościołem filialnym w Krasiejowie, znajdujemy w dokumentach wizytacji parafii z roku 1676. Wieś liczyła już 52 zagrody i 3 młyny, posiadała także własnego nauczyciela. W roku 1725 wieś zamieszkiwało 38 samodzielnych włościan – gburów. 6 lipca 1763 nastąpiła największa tragedia w historii miejscowości. W wyniku pożaru który ogarnął całą centralną część miejscowości spłonęło wiele domów, polebania i kościół. Spłonęły wszystkie dokumenty i księgi mówiące o przeszłości wsi i parafii. Dopiero w 10 lat później, w roku 1773 proboszcz Maciej Bzdura przystąpił do odbudowy kościoła. Budowniczym drewnianej świątyni, która przetrwała następne ponad 120 lat był cieśla z Dębia Joseph Kihl. W roku 1839 wieś liczyła 965 dusz. W 1857 powstaje dwuklasowa szkoła.

W drugiej połowie XIX wieku w Szczedrzyku zamieszkuje 35 dużych gospodarzy – gburów, 22 zagrodników, 107 chałupników i 28 ubogich komorników. Uprawia się pszenicę, żyto, owies, jęczmień i pogankę. Znajdują się 3 młyny, królewska leśniczówka, 2 gospody i szkoła, do której uczęszcza 232 dzieci. W 1899 roku rozpoczęto budowę nowego, konsekrowanego w 1905 roku, murowanego kościoła, istniejącego do dnia dzisiejszego. W 1910 roku wieś liczyła 1682 mieszkańców. Obok zasadniczej części wsi należały do niej: Zamoście z 25 domostwami, 2 sklepami i 2 młynami, Kryślina z 12 gospodarstwami, przysiółek Na Łuku z 5 domostwami, Wygon liczący 3 domostwa i dwa młyny wiatraki.

Obraz wsi zupełnie zmienił się po rozpoczęciu wielkiej budowy Zbiornika Turawskiego. Prace rozpoczęte w roku 1933 trwały do 1939. Dziś nowoczesna wieś dzięki sąsiedztwu jeziora stała się atrakcyjną miejscowością wypoczynkową.

Szczedrzyk